Giải Trung Quốc Mở rộng vừa khai mạc chưa lâu đã có không ít pha giao bóng ghi điểm đẹp. Máy đo tốc độ cũng ghi lại những tốc độ bóng cao đến kinh ngạc.
Tuy nhiên, thế vẫn chưa gọi là nhanh nhất. Cú giao bóng nhanh nhất con người từng đánh đạt 263,4 km/h, do tay vợt Australia Sam Groth thực hiện năm 2012 tại một giải ATP Challenger ở Busan, Hàn Quốc.
263,4 km/h, so với tốc độ hành trình cao nhất của tàu cao tốc chỉ kém một thân người, thậm chí còn vượt tốc độ trên tuyến nối.
Vậy con người dùng một cánh tay để quất quả bóng lên tốc độ tàu cao tốc bằng cách nào?
Thực ra, cú giao bóng của vận động viên chuyên nghiệp chưa bao giờ chỉ là chuyện của cánh tay. Đó là một đường tiếp sức toàn thân từ ngón chân đến đầu vợt, một đợt bùng nổ nhanh bị nén trong một đến hai giây. Cốt lõi là “hiệu ứng roi” do chuỗi động lực nhiều khớp gây ra, rồi cộng thêm đòn bẩy cơ học tinh vi và cơ chế tăng tốc bằng xoay.
Sam Groth, người giữ kỷ lục giao bóng nhanh nhất quần vợt nam | Groth WM14 (1)
Giao bóng không phải “vung tay”, mà là một đường tiếp sức bắt đầu từ đôi chân
Lực của cú giao bóng, nói cho cùng, đến từ mặt đất.
Vận động viên vừa đạp đất, phản lực từ mặt đất chạy dọc cẳng chân, đùi lên thân. Thân xoắn tiếp, đưa lực lên vai. Khớp vai xoay vào trong, khớp khuỷu duỗi, cẳng tay xoay về phía trước, cuối cùng quất tới cổ tay và đầu vợt, rồi truyền sang bóng. Các bộ phận lần lượt phát lực, truyền và khuếch đại năng lượng, hợp thành chuỗi động lực (Kinetic Chain). Trong đó chỉ một mắt xích đứt, tốc độ ở đầu cuối sẽ bị chiết khấu.
Đây không phải huyền học. Một nghiên cứu y học thể thao năm 2020 đã tính: trong cú giao bóng, hơn 50% lực đến từ chân và thân, trong đó hông và thân đóng góp khoảng 51% tổng động năng và 54% tổng lực. Nói cách khác, cú vung vợt bạn nhìn thấy thực ra chỉ là chặng cuối của chuỗi ấy. Những nhịp đạp đất và xoay người “không nhìn thấy” phía trước mới là động cơ thật.
Trong một tài liệu kinh điển khác, nhà nghiên cứu tách cú giao bóng thành 3 giai đoạn, 8 mắt xích, và cũng nói rõ: động tác chi dưới thuộc mắt xích khởi đầu của chuỗi động lực, chịu trách nhiệm tạo năng lượng rồi truyền lên xương chậu, thân, chi trên và vợt. Bí mật của vận động viên trình độ cao là dùng “nhịp đạp chân phối hợp toàn thể, sự tham gia của chi dưới và vòng xoay xương chậu” để kéo hiệu suất đầu cuối lên mức tối đa.
Vì vậy cú giao bóng nhanh đến đâu, phần lớn phụ thuộc vào chân đạp ra bao nhiêu lực, và có truyền hết phần lực ấy lên trên hay không.
Các bộ phận cơ thể lần lượt phát lực, truyền và khuếch đại năng lượng thì mới đánh được bóng tốc độ cao | giphy
Hiệu ứng roi: vì sao tốc độ luôn bùng ở “đầu cuối”
Chỉ có tiếp sức vẫn chưa đủ. Thứ thật sự khiến đầu vợt nhanh đến mức khó tin là hiệu ứng roi (whip effect).
Có lẽ bạn đã thấy ông cụ trong công viên vung roi. Tay chỉ khẽ giật, đầu roi đã quất ra một tiếng nổ. Lý do là roi từng đốt một nhỏ dần, một nhẹ dần. Khi vung, đoạn gần chậm mà nặng, đoạn xa nhanh mà nhẹ. Năng lượng đuổi nhau từng đốt dọc thân roi, đến đầu cuối bị khuếch thành tốc độ cực cao.
Cú giao bóng quần vợt chính là bản roi vung của cơ thể người.
Chìa khóa của hiệu ứng roi là tăng tốc theo thứ tự từ gần ra xa: đốt thứ nhất phát lực trước, đợi tốc độ gần mức tối đa thì chủ động “phanh”. Khoảnh khắc ấy mô men động lượng bị quăng sang đốt thứ hai. Đốt thứ hai tiếp tục tăng tốc, rồi truyền lần lượt xuống dưới.
Dù là roi hay cơ thể người, khối lượng ở đầu xa đều nhỏ, nên cùng một mô men động lượng có thể đổi lấy tốc độ cao hơn.
Một nghiên cứu cơ sinh học thể thao đo động tác của 20 vận động viên quần vợt ở các trận đơn Olympic Sydney 2000, và thấy vận tốc góc đỉnh của từng bộ phận tăng dần từ thấp đến cao: thân xoay 870 độ/giây, khuỷu duỗi 1510 độ/giây, cổ tay gập 1950 độ/giây. Kết hợp các nghiên cứu khác đo vận tốc góc đỉnh khi duỗi gối khoảng 500 đến 800 độ/giây, cả quá trình giao bóng là một đường tiếp sức tăng tốc từng bậc:
Chân đạp chậm nhất, thân xoay nhanh hơn một chút, vai và khuỷu nhanh hơn nữa, cẳng tay và cổ tay ở đầu xa là nhanh nhất. Đầu vợt như đầu roi, mãi đến sát lúc chạm bóng nó mới “bốp” một cái tăng tốc, quất bóng đi với tốc độ cao.
Động lực đẩy đầu tiên trong đó là mông và chân. Lực đạp đất là nguồn năng lượng của tốc độ bóng cao.
Khi vung roi, tốc độ thân roi tăng dần từ gần ra xa | Doubao AI
Cánh tay chỉ là mắt xích cuối của chuỗi
Trở lại câu hỏi ban đầu: con người dùng một cánh tay quất bóng lên tốc độ tàu cao tốc bằng cách nào?
Câu trả lời vẫn là câu ấy: thứ đánh ra cú giao bóng tốc độ cao chưa bao giờ là cánh tay, mà là năng lượng do mông và chân tạo ra, truyền lên từng bậc, tốc độ bị khuếch đại không ngừng, cuối cùng cánh tay thả tốc độ ấy vào đầu vợt đúng thời điểm thích hợp nhất.
Những trận tiếp theo, hãy thử chuyển ánh mắt từ cây vợt sang cả người, xem vận động viên truyền lực từ mặt đất lên tay qua chuỗi toàn thân ra sao, và trong một đến hai giây dùng nhịp roi bùng ra tốc độ tàu cao tốc.
Tài liệu tham khảo
[1] Saini SS, Shah SS, Curtis AS. Scapular Dyskinesis and the Kinetic Chain: Recognizing Dysfunction and Treating Injury in the Tennis Athlete. Curr Rev Musculoskelet Med. 2020 Dec;13(6):748-756.
[2] Kovacs M, Ellenbecker T. An 8-stage model for evaluating the tennis serve: implications for performance enhancement and injury prevention. Sports Health. 2011 Nov;3(6):504-13.
[3] Fleisig G, Nicholls R, Elliott B, Escamilla R. Kinematics used by world class tennis players to produce high-velocity serves. Sports Biomech. 2003 Jan;2(1):51-64.
Hãy nhấn một “trái tim nhỏ” nhé
Cập nhật lúc 2026-10-03 19:11
Thích[0]